کاشی‌ما (۱۸)

کاشی‌های زندگی ما

کاشی‌ما (۱۸)

داود علیزاده

در اشعار عاشقانه ادبیات کلاسیک فارسی، واژه‌ای هست به نام «رقیب» تصوری که امروزه از این واژه وجود دارد با معنای اصلی آن در اشعار عاشقانه متفاوت است. رقیب به معنای محافظ و یا مصطلح فرنگی‌ها «بادیگارد» است. شخصی که همیشه همراه و ملازم معشوق به خدمت ایستاده تا مبادا کسی به او نزدیک شود. وجود همین رقیب است که عاشقان سرگشته را محروم و محزون از وصل یار می‌کند. رقیب شعله حسادت را به جان عاشق دلباخته می‌اندازد. همان‌طور که آقای محتشم کاشانی در غزل ۵۱ توصیف کرده است: «با رقیب آمد و این غمکده را در زد و رفت/ در نزد آتش غیرت به دلم در زد و رفت»

ظرافت ماجرا در این است که این رقیبان لذتی از وجود معشوق نمی‌برند. آن‌ها هستند تا خواسته و ناخواسته مانع لذت دیدار و وصل عاشق شوند. دعای عاشق مرگ رقیب است. آقای حافظ در غزل (۱۸۹) گفته است: «یا وفا یا خبر وصل تو یا مرگ رقیب/ بود آیا که فلک زین دو سه کاری بکند»

از ادبیات کلاسیک که گذر کنیم و سراغ ادبیات معاصر برویم. ماهیت رقیب هم تغییر می‌کند. رقیب یا رقبا در گوی و میدان عشق به اضلاع مختلف عشق‌های چندضلعی گفته می‌شود. رقیب به‌واقع، ضلع دیگری است که برای به دست آوردن معشوق رقابت دارد. تفاوتی که رقیب معاصر با رقیب در ادبیات کلاسیک دارد در امکان بهره‌مندی از معشوق است. در ادبیات کلاسیک رقیب فقط حضورش در کنار معشوق دیده می‌شود، آن‌هم محض حفاظت؛ اما در ادبیات معاصر رقیب اگر از عاشق قصه، گوی و میدان را ببرد، معشوق را به دست آورده است. در ادبیات معاصر، عاشق هم یکی از رقبا محسوب می‌شود. همین است که روزبه بمانی در ترانه‌اش می‌گوید: «تمام فکر من شده منی که از تو خالی‌ام/ اگه یه لحظه با کسی ببینمت چه حالی‌ام!» (بمانی،۱۳۹۴: ۱۱۲)

همین حال است که عاشق باخته و محروم را در مسلخ پرسش نامبارک: «مگر چه کم داشتم؟» می‌اندازد. اگر عاشق خودش را بیشتر از رقیب بداند، آن‌وقت معشوق دوست‌داشتنی‌اش به بی‌انصافی متهم خواهد شد. اگر عاشق خودش را کمتر از رقیب بداند، همان حالی است که معمولا افراد با اعتمادبه‌نفس پایین و عزت‌نفس مخدوش به آن دچار می‌شوند، آن‌وقت دو راه می‌ماند. یا پایین کشیدن رقیب، یا بالا رساندن خود.

در ادبیات داستانی نمونه‌های بسیاری است که رقبا برای رسیدن به معشوق واحد، همدیگر را از سر راه برمی‌دارند؛ اما در مقابل مثال درخشانی در بوف کور هدایت وجود دارد. راوی سرگشته بوف کور از باختن به رقبای خود در قبال لکاته گلایه دارد. در طول داستان راوی بارها به تقابل خود و رجاله‌ها (رقبا) اشاره می‌کند و از ایشان ابراز تنفر می‌کند. وی معتقد است که دنیای بیرونی دنیای رجاله‌هاست. رجاله‌ها از نظر او «هریک دهانی هستند با مشتی روده که از آن آویزان شده‌است و به آلت تناسلی‌شان ختم می‌شود و دائم دنبال پول و شهوت می‌دوند» اما همین راوی برای دستیابی به معشوق که حس دوگانه عشق و نفرت را به آن دارد، خودش را شبیه یکی از همین رجاله‌ها می‌کند.

«رفتم جلوی آینه ولی از شدت ترس دست‌هایم را جلو صورتم گرفتم. دیدم شبیه نه اصلا پیرمرد خنزری شده بودم.»(هدایت، فیدیبو: ۱۳۰)

این رقیب بازی استحاله دیگری هم دارد. گاهی فرد در زندگی، معشوق دست نیافتی یا دست نیافته‌ای دارد و درعین‌حال در زندگی واقعی با فرد دیگری ازدواج‌کرده است و یا رابطه دارد. معشوق اصلی دیگر وجود ندارد یا اگر دارد امکان وصل نیست، پس ذهن راهی جستجو می‌کند تا از امکانات موجود برای دستیابی به وضعیت مطلوب بپردازد. از همین رو است که گاهی مرد یا زن در رابطه از طرف مقابلش می‌خواهد لباس خاصی را بپوشد، طرز خاصی رفتار کند، عطر خاصی بزند و … عاشق حرمان‌کشیده این ماجرا دوست دارد فردی را که دارد به فردی که می‌خواسته داشته باشد مبدل کند. به زبان ساده آن‌ها سعی می‌کنند ظاهر فرد حاضر را تا جای ممکن به‌ظاهر معشوق غایب نزدیک کنند.

البته که خیلی وقت‌ها ذهن ساده‌اندیش این پیشنهادها را از سر دلسوزی و یا راهی برای موردقبول واقع‌شدن می‌پذیرد، بی‌آنکه بداند در پشت این درخواست مشابهت کننده، معاشقه‌ای است بین یک عاشق ناکام با رویای معشوقی دست‌نیافتنی.

نوشته‌های مشابه

  • اندر حکایت عاشقی

    زندگی شاید با پا پیش کشیدن همه آن چیزهایی است که با دست پس‌زده‌ایم. شاید… مگر نه این است که کودکان در آرزوی بزرگ شدن‌اند؛ اما وقتی بزرگ شدند همه حسرت‌شان تجربه دوباره کودکی است. آن‌ها دوباره معصومیت کودکی را تمنا می‌کنند، سادگی کودکانه را… شادی بی‌شیله را… خواستنی بودن را… پرستیده‌شدن را… و این آخری‌ها یعنی خواستنی بودن و پرستیده‌شدن، آن‌ها را در دام عشق می‌اندازد. آن‌ها

  • از کفش ملی تا اورژانس اجتماعی

    امروز رفتم نمایندگی کفش ملی برای پیگیری گارانتی کفشی که مرجوع کرده بودم. گارانتی‌اش رد شده بود. مثلاً شش ماه گارانتی زیره داشت که به دو ماه نشده ترک برداشت. بعد از دوماه پیگیری دست از پا درازتر کفش رو پس دادند. مثل سگ پشیمون شدم که از کفش ملی خرید کرده بودم. آقا اعتراف…

  • سیامک سنجری

    خیلی وقت است که دیگر درباره عدالت نظری ندارم. مدت‌هاست پذیرفته ام که عدالت اسطوره است. یعنی یک آرمان و آرزو برای خواست جمعی بشر. که مثل بسیاری از اسطوره‌ها دور از دسترس و گاهی نایافتی است. درست است که اسطوره‌های زیادی به واقعیت پیوسته است اما برای این یکی(عدالت) واقعیتی متصور نیستم. امشب داشتم مطالب مختلفی درباره قتل‌های زنجیره‌ای دهه هفتاد می‌خواندم. محمد بلوری روزنامه‌نگار پیشکسوت و دبیر وقت گروه حوادث روزنامه ایران، پس از ۲۰ سال از وقوع قتل‌های زنجیره‌ای به بیان ناگفته‌هایی از نحوه افشای این جنایات پرداخته است. بلوری مدعی است که اصطلاح قتل‌های زنجیره‌ای را او وضع کرده بود.

    میان همه قتل‌ها یکی تراژیک‌تر از مابقی به نظر می‌رسد. قتل سیامک سنجری! در زمان قتل تنها ۲۸ سال داشته است. اهل سیاست و فعالیت سیاسی هم نبوده است و چند روز قبل از عروسی اش به قتل می‌رسد و نکته  اینکه کارت دعوت عروسی‌اش در جیب قاتلش بوده است. در روایت محمد بلوری آمده است:

  • شعر فارسی در قرن‌های اول هجری

    کلاسیکا شماره ۴ همان‌طور که پیش از این گفتم آنچه از دو قرن اول هجری از ادبیات به امروز رسیده است، اشعاری به نوشتار امروزی و زبان فارسی امروزی نیست و اکثریت اشعار به زبان عربی است. اینکه چرا شاعران و ادبیان تصمیم گرفتند به فارسی و به چنین رسم الخطی بنویسند؟ افسانه‌های متعددی ساخته…

  • عطر یاس

    این مدت وقتی می‌رفتم پیاده‌روی، کمی گل یاس می‌چیدم، می‌ریختم تو جیبم. نمی‌دونم این فصل عطر یاس این‌قدر خوبه یا همیشه خوب بوده و من متوجه‌اش نشدم. حتی وقتی داستان سجده‌های یاس رو می‌نوشتم؛ آن وقت‌ها هم درگیر عطر یاس نبودم. تازگی‌ها یک ادا و اصول دیگه هم اضافه کردم. گل یاس رو می‌ریزم  تو…

  • آداب بی‌قراری یعقوب یادعلی (گریز از کسالت عصر جمعه)

    وبلاگی داشتم که تا همین مدت قبل در آن می‌نوشتم. البته کسی از دوستان سراغش را نداشت. مهجور بود و متروکه. آن قدر که آخرش خودم هم درش را تخته کردم و فاتحه‌اش را خواندم. اما الان که خواستم اینجا چیزی بنویسم یاد یکی از پست‌هایی افتادم که در آنجا نوشته بودم. بعد از بازنشستگی بابا بود. عادت نداشتم که مدام از صبح تا شب بابا را در خانه ببینم. ناخودآگاه احساس می‌کردم وقتی بابا تمام روز در خانه هست جمعه است. اسم این حالت را گذاشته بودم «جمعه‌پنداری» .

    البته دیروز واقعاً جمعه بود و کسالت غروب جمعه دست از سرم برنمی‌داشت . این شد که خواستم یکی از رمان‌هایی را که مدت‌ها گذاشته بودم کنار بخوانم و در نهایت رمان« آداب بی‌قراری» از یعقوب یادعلی را …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *