شعر فارسی در قرن‌های اول هجری

کلاسیکا شماره ۴

همان‌طور که پیش از این گفتم آنچه از دو قرن اول هجری از ادبیات به امروز رسیده است، اشعاری به نوشتار امروزی و زبان فارسی امروزی نیست و اکثریت اشعار به زبان عربی است. اینکه چرا شاعران و ادبیان تصمیم گرفتند به فارسی و به چنین رسم الخطی بنویسند؟ افسانه‌های متعددی ساخته شده است. احسان یارشاطر در مقاله «رستاخیز ایران و ظهور زبان و ادبیات ملی» به یکی از این افسانه‌ها پرداخته است.

افسانه یعقوب لبث

«یعقوب لیث را نخستین شهریار ایرانیِ احیاگر زبان پارسی، پس از فروپاشی شاهنشاهی ساسانیان می‌دانند. وقتی شاعری بنا بر رسم زمان قصیده‌ای به عربی در مدح او سرود. وی او را ملامت کرد که چرا به زبانی که نمی‌فهمد برایش شعر سروده‌است.  «چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت». با شنیدن این سخن، محمد بن وصیف که اداره امور دیوان یعقوب را بر عهده داشت، قصیده‌ای به فارسی در مدحش سرود و این قصیده (براساس روایت مؤلف ناشناس تاریخ سیستان که قصیده را نقل نموده) آغاز سرودن شعر درباری به این زبان شد.»

البته یارشاطر این نظریه را رد می‌کند که نخستین شعر فارسی در زمان صفّاریان سروده شده‌است، چراکه نمونه‌هایی از اشعار فارسی که در زمان طاهریان سروده شده مانند دو قطعه از حنظله بادغیسی در دست است و احتمالاً زودتر از آن هم کوشش‌هایی برای سرودن شعر به اوزان محلی یا در قالب شعر عربی به‌طور پراکنده صورت گرفته باشد. اقدام یعقوب محرّکی در سرودن شعر فارسی شد و آغاز سنتی گردید که سامانیان، پیشروان راستین رستاخیز ادبی ایران، آن را برگرفته و گسترش دادند.

من هم با نظر یار شاطر موافقم که پیش‌ازاین ماجرا نیز تلاش‌هایی برای سرودن شعر به زبان شفاهی مرسوم انجام‌گرفته است؛ اما فراگیر نشدن آن را در معادله عرضه و تقاضای اقتصادی این کالا می‌‌دانم. آنچه بدیهی است تا پیش از آن؛ زبان ادبی حاکم و پس از سیطره اعراب عربی بوده است و با در نظر گرفتن این نکته که مداحی سنتی عربی است، بنابراین مراجع قدرت برای کالای (متن) تولیدشده خارج از ساختار مرسوم مبلغی پرداخت نمی‌کردند و همین امر باعث شده بود که شاعران محتوایی تولید کنند که در قبال آن صله بگیرند نه متنی که فقط برای خوانش محیط خصوصی سروده شده باشد.

اگر از این زاویه به این قضیه نگاه کنیم می‌توانیم یعقوب لیث را از اولین کسانی بدانیم که برای محتوای خارج از عرف زمانه حاضر به پرداخت صله شده و همین مساله باعث ترویج محتوای فارسی بوده است. بااین‌حال برای متن‌های علمی و فلسفی که سازوکار اقتصادی متفاوتی داشتند این امر تا قرن‌های بعد همچنان مسکوت ماند.

مقبره یعقوب لیث

بااین‌حال وقتی در منابع مختلف در خصوص یعقوب لیث و نقش وی در گسترش سرایش شعر به زبان فارسی مواجه می‌شویم به‌نوعی مبالغه و اغراق برمی‌خوریم و تاجایی که آرامگاه شاه ابوالقاسم در روستایی به نام اسلام‌آباد (شاه ابوالقاسم یا شاه‌آباد) در ۱۰ کیلومتری جنوب شرقی دزفول را آرامگاه یعقوب لیث معرفی‌ کرده‌اند.

باید این نکته را در نظر گرفت که ساختمان مقبره مذکور قدمتی کمتر از ۴۰۰ سال دارد و در زمان فتحعلی‌خان حاکم شوشتر در دوره صفوی برای بزرگداشت شاه ابوالقاسم از مریدان شیخ اسماعیل قصری ساخته‌شده است و به‌وضوح مشخص نیست که از چه زمانی به مقبره یعقوب لیث مشهور شده است.

البته رویکرد ستایشگرانه نسبت به یعقوب لیث قدیمی نیست و در منابع قدیمی به ندرت از وی ستایش‌شده است. بااین‌حال چند مؤلفه در نگاه ستایشگرانه به یعقوب مشهود است.

ابتدا در سیاست ضد خلیفه یعقوب لیث و سودای فتح بغداد که برای بسیاری به‌عنوان یک اسطوره شورشی در مقابل حاکمیت زمانه قابل‌ستایش است. گروهی این شورش را احیای سنت‌های پیش از اسلام دانسته‌اند و حتی برای مدعای خود نسبت یعقوب لیث را به شاهان ساسانی رسانده‌اند که البته هیچ مستند قابل توجهی برای این ادعا موجود نیست به‌ویژه اینکه یعقوب لیث در دوران حاکمیت خود سکه‌هایش رویکردی اسلامی ضرب کرده است.

به نقل از تاریخ دولت صفاریان از حسن یغمایی نقش روی سکه «لا اله الا الله وحده لاشریک له یعقوب» و دور سکه «بسم‌الله ضرب هذا الدار به فارس سنه ۲۵۳ ثلث خمسین ماتین» دور دوم سکه «لله الامر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المومنون» «فرمان از خداست از گذشته و آینده در چنین روزی مؤمنان شاد می‌شوند»

پشت سکه‌ها «لا الله محمد رسول‌الله المعز» و دور سکه‌ها «محمد هوالذی ارسل و رسوله باالهدی و دین الحق لیظهر علی الدین کله ولو کره المشرکون» «اوست آنکه فرستاد رسولش را برای هدایت به دین درست تا آشکار کندان را برهمه دین‌ها اگرچه مشرکان اکره دارند.» (یغمایی،۱۳۷۰: ۲۵۲)

گروهی دیگر نیز مذهب یعقوب لیث را شیعه هفت‌امامی دانسته‌اند و لشکرکشی وی به سمت بغداد را ریشه در احیای اسلامی دانسته‌اند. این مساله نیز بعید به نظر می‌رسد، به‌هرحال یعقوب در سال‌های حکومت خود با علویان طبرستان نیز می‌تواند این نظریه را رد کند.

در نهایت به نظر می‌رسد که سودای لشکرکشی به شهر افسانه‌ای بغداد بیش از همه انگیزه آخرین لشکرکشی یعقوب لیث بود که در میانه‌راه جان خود را نیز از دست داد.

یغمایی، حسن، ۱۳۷۰، تاریخ دولت صفاریان، نشر دنیای کتاب

نوشته‌های مشابه

  • ‌کاشی‌ما (۸)

    عطر جزء جدایی‌ناپذیر شعر کلاسیک فارسی است.گویی هرچقدر شعر عاشقانه‌تر باشد، رایحه‌های بیشتری از بین واژگان در ذهن تداعی می‌شود. از عطر گیسوی یار تا بوی پیرهن یوسف، از بوی مرموز کافور تا عطر یاس و نرگس… از گلاب و عنبر تا مشک نافه آهوان ختن؛ اما چرا شاعران این‌قدر از روایح در شعرشان سود جسته‌اند؟

  • از کفش ملی تا اورژانس اجتماعی

    امروز رفتم نمایندگی کفش ملی برای پیگیری گارانتی کفشی که مرجوع کرده بودم. گارانتی‌اش رد شده بود. مثلاً شش ماه گارانتی زیره داشت که به دو ماه نشده ترک برداشت. بعد از دوماه پیگیری دست از پا درازتر کفش رو پس دادند. مثل سگ پشیمون شدم که از کفش ملی خرید کرده بودم. آقا اعتراف…

  • یک‌شب تام کروزتان را قرض می‌دهید؟

    یه چیزهایی هست که آدم دوست داره فقط با یه نفر داشته باشه. با یه نفر که اهلش باشه، حالا بگو در حد یه چایی خوردن. با اهلش که باشی، دلت هم اهل میشه. حالت رو به راه میشه. دو تا اهل که با هم باشن، ریزترین چیزا هم از دستشون در نمیره. ریزهای همدیگر رو پیدا می کنن و به‌هم گره‌اش میزنن. اگه نااهلش بیاد گره باز می شه…»  مریم عباسیان، مجموعه داستان فیلم‌های کتبی سیلویا پلات

  • نقد مهم‌ترین رمان عربی قرن بیستم

    در «نقطه سرخط» این هفته، نقد شاهکاری که در ایران استقبال نشد.

    مهم‌ترین رمان عربی قرن بیستم

    آرمان‌شهر هر فرد کجاست؟ اگر به آن رسید و آنی نبود که تصور داشت؛ چه می‌شود؟ اگر اهداف مهم شخصی توهم باشد؛ چه برسر آن فرد می‌آید؟ در نقطه سرخط این هفته با این سؤالات به‌نقد یکی از شاهکارهای ادبیات داستانی عرب پرداخته خواهد شد.

     «موسم الهجره الی الشمال» از طیب صالح (۱۹۲۹-۲۰۰۹) نویسنده سودانی که در ایران با عنوان «موسم هجرت به شمال» با ترجمه رضا عامری، نشر چشمه، «فصل مهاجرت به شمال» با ترجمه مهدی غبرایی، نشر پوینده و «موسم هجرت به شمال» با ترجمه عطاالله مهاجرانی، نشر امید ایرانیان در سال‌های اخیر منتشرشده است.

  • آیا شاهنامه از فردوسی است؟

    شاهنامه نه‌تنها در زبان فارسی؛ بلکه در میان آثار ادبی جهان نیز جایگاه قابل‌توجهی دارد. بااین‌حال این سؤال شاید برای بسیاری پیش‌آمده باشد که منشأ این اثر چه بوده است؟ آیا فردوسی خالق روایت و داستان‌های این اثر بود؟ برای رسیدن به این پاسخ باید از دو زاویه باید به ماجرا پرداخت. ابتدا معنی و…

  • روح پراگ، ایوان کلیما

    تقریباً یک سال قبل از پایان جنگ، آلمان‌ها جیره شیر بچه‌ها را به مقدار ناچیزی رساندند. ( اگر اشتباه نکنم یک شانزدهم یک لیتر در روز شیر بدون چربی) آن موقع من سیزده سالم بود و شیر جیره‌بندی را دختری تقسیم می‌کرد که دو سه سالی از من بزرگتر بود. یک روز جای یک هشتم لیتر، دختر به من جیره‌ای داد تقریباً چهار برابر جیره معمول. این کار هر روز ادامه یافت. من فقط یک دلیل برای این دست و دل‌بازی غیر قابل توضیح پیدا کردم. دختر عاشق من شده بود اما…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *