گفت‌وگو با فروغ آذر نویسنده کتاب« هیچ‌کس نمی‌آید»

گفت‌وگو با فروغ آذر نویسنده کتاب« هیچ‌کس نمی‌آید»:

قصه‌گویی برایم در اولویت است

داود علیزاده

در سال جاری «فروغ آذر» مجموعه داستان کوتاه «هیچ‌کس نمی‌آید» را به همت نشر «ری‌را» منتشر کرده است. اکثر داستان‌های آذر بر محور دغدغه‌های زنان است که در لایه‌های ذهن شلوغ؛ اما تنها و یگانه شخصیت‌ها می‌گذرد. دیگر وجه بارز داستان‌های وی، نوعی نگاه نوستالژیک به پدیده‌هاست که در گذر زمان دیگر در دسترس نیستند و شخصیت‌ها با تمسک جویی به نشانه‌هایی در دل موسیقی و مکان‌های خاطره‌انگیز و … تمام تلاش خود را به کار می‌گیرند تا از پس ذهن حال‌گریز خود برآیند. مجموعه داستان «هیچ‌کس نمی‌آید» شامل ۲۱ داستان کوتاه است و نام کتاب نیز برگرفته از نام داستان نهایی این مجموعه است. گفت‌وگویی را با این بانوی نویسنده صورت دادیم که شما را به خواندن آن در ادامه دعوت می‌کنیم.

خانم آذر گفت‌وگویمان را با شروع داستان‌نویسی شما آغاز کنیم؟ از چه زمانی داستان‌نویسی برای شما جدی شد؟

گاهی جرقه‌ای باعث نوشتن شعر یا داستانی می‌شود و جرقه این عشق به ادبیات درون من از زمانی آغاز شد که یکی از کتاب‌های پدرم را در کودکی خواندم و از اینکه چیزی نفهمیدم، بسیار وحشت کردم. این ترس پرکشش باعث شد که راه بیفتم. از طرفی عاشق خواندن هم بودم. طوری که نوشته‌ها را به جای آنکه بخوانم با ولع می‌خوردم. آن‌وقت‌ها ما فقط دل‌خوش به کیهان بچه‌ها بودیم و نوشتن را از همان زمان با خاطرات کودکی شروع کردم و یک‌گوشه جمع … ولی از وقتی جدی شروع کردم که یک نفر از اهالی ادبیات با خواندن یکی از قصه‌هایم گفت: «استعداد داشتید؛ ولی مثل جنینی سقط شده است!» همین مساله باعث شد که جدی برای نوشتن تصمیم بگیرم. حداقل اینکه به خودم ثابت کنم که برای نوشتن از ته قلب هیچ‌وقت دیر نیست و تا وقتی فکر و مغز کار می‌کنند، می‌شود نوشت.

نظرتان درباره شرکت در کلاس و کارگاه‌های داستان‌نویسی برای نویسندگی بفرمایید؟

کارگاه و کلاس‌های مربوط به ادبیات بی‌نتیجه نیست و من از استادان بزرگوار و کارگاه‌های زیادی استفاده برده‌ام. اساتیدی چون سیاوش گلشیری، سلمان باهنر، محمد‌رضا گودرزی، علیرضا ایرانمهر، محمود نیکبخت و… در کل به این نتیجه رسیده‌ام که در حد نیاز و اعتدال لازم هستند؛ ولی بیشتر نه! چون هزینه‌اش از فایده‌اش بیشتر است. من در تمام عمرم کتاب زیاد خوانده‌ام که حالا فقط لردی از آن‌ها ته ذهنم ته‌نشین شده است. باید تاکید کنم که تاثیر خواندن بیشتر است. خواندن و خواندن…

در داستان‌های شما حس نوستالژی عمیقی به چشم می‌آید، به نظرتان این جنبه از چه چیزی نشأت گرفته است؟

این حس بیشتر از تجربه زیسته‌ام است و ثبت خاطراتی که در ذهنم عجیب پررنگ مانده است و باعث می‌شود که با سرسوزن ذوقی که دارم حتی کمبودها و خاطرات تلخی که برای همه به‌نوعی هست به‌صورت قصه شیرین تعریفش کنم.

چقدر از داستان‌های شما از زندگی شخصی شما سرچشمه گرفته است؟ از خاطرات شخصی‌تان هم در دل داستان‌ها استفاده کردید؟

بله! در بیشتر داستان‌ها از خاطرات خودم استفاده کرده‌ام؛ البته در صرف روایت واقعیت باقی نمانده‌ام؛ بلکه تخیل نیز چاشنی کار شده است. خیال ابزار کار نویسنده است و در کنار خاطراتم، از شنیده‌هایم نیز مثل پازل کنارشان چیده‌ام.

در داستان‌های شما زبان داستانی به سمت نثر رمان گرایش دارد. بخت خودتان را در نوشتن رمان هم آزمودید؟ به نظر می‌رسد که در زبان داستانی شما این گرایش مشهود است؟

اینکه بعضی داستان‌ها بیشتر به سمت نثر رمان گرایش دارد، با شما موافقم؛ اما دلیلی که باعث شد بیشتر سراغ داستان کوتاه بروم. در ابتدا علاقه خودم به داستان کوتاه بود و دیگر اینکه به مخاطب پرمشغله فکر می‌کردم. چیزی که این روزها عمومیت دارد و همه به‌نوعی با آن درگیر هستند، کمبود وقت و مشغله است. به‌هرحال نویسنده در داستان کوتاه حرفش را زود، تند و سریع می‌گوید و خواننده هم می‌گیرد. البته این نکته را هم بگویم که در حال حاضر مشغول نوشتن رمانی هستم که امیدوارم به‌زودی به پایان برسد.

در داستان‌نویسی چقدر فرم و تکنیک برایتان اهمیت دارد و چقدر قصه؟

البته سعی کرده‌ام که فرم و تکنیک رعایت شود؛ ولی قصه‌گویی برایم اهمیت دارد و در اولویت است و لذت بیشتری می‌برم. به همین دلیل قیاس به نفس کرده‌ام که شاید مخاطب نیز همین حس را داشته باشد؛ بنابراین به وجه قصه در داستان‌هایم بیشتر توجه کرده‌ام و البته سعی داشتم که از فرم و تکنیک هم غافل نمانم.

از ویژگی داستان‌های شما شاعرانگی در متن است. مثلا در داستان حلقه: «ابرها کیپ گرفته‌اند و هوای گریه‌ دارند. باد پاییزی دست به کاره شده و حسابی به رفت‌وروب افتاده است.» و یا در داستان از ایوان روبرو: «شفق و فلق انگار با هم کنار آمده و از سر راه سپیده کنار می‌روند!» دراین‌باره توضیحی بفرمایید؟

در این مورد هم با شما موافقم. من به شعر خیلی علاقه دارم. مطالعه شعر هم جزئی از برنامه مطالعاتی‌ام است. به‌خصوص فروغ نازنین و جاودان که اعتقاد دارم چه در زمانه حیاتش و چه تا همین امروز هم به‌درستی شناخته‌ نشده است. می‌توانم این شاعرانگی در متن و نثر را حاصل همان علاقه و خوانش‌ها بدانم که البته به‌صورت ناخودآگاه در دل نثر خودش را نشان داده است؛ چون نظر و سلیقه‌ام در داستان‌نویسی داشتن نثری صریح و بدون تکلف و اضافه است؛ ولی شاید تک‌روی بنده هم باشد.

اسم کتاب شما «هیچ‌کس نمی‌آید» است که در آن نوعی ظرافت معنایی وجود دارد. هیچ‌کس نمی‌آید درواقع یعنی همه می‌آیند. هیچ در ابتدای جمله و فعل منفی در انتها، باعث می‌شود معنای جمله عکس ظاهرش شود. رودکی بیتی دارد که هزار سال پیش‌گفته است. با صد هزار مردم تنهایی/ بی صد هزار مردم تنهایی… تنهایی درواقع به معنای در خلوت بودن نیست و تنهایی واقعی وقتی قابل‌لمس است که در جمع احساس شود. مایل هستید درباره اسم کتاب نیز توضیحی بفرمایید؟

در ابتدا بگویم که من این اسم مفهومی‌اش را دوست دارم به نظرم این اسم با مضمون اکثریت داستان‌هایم هماهنگی داشت. به این گفته اعتقاد دارم و همه این‌ها دست‌به‌دست هم داد تا انتخابش کنم. ضمن اینکه در کتاب هم داستانی به همین نام وجود دارد.

مهم‌ترین دغدغه‌ای که در این کتاب به آن پرداختید، چه بوده است؟

مشکلات زنان در جامعه همیشه دغدغه‌ام بوده است و خواهد بود. برای همین سعی کرده‌ام مسائل زنان را حداقل در دوران معاصر رصد کنم. هرچند تجربه‌های خودم و یا شنیده‌هایم از بزرگ‌ترها نیز به میزان حساسیت من افزوده است؛ به‌طوری‌که گاهی با مواجه به برخی معضلات و مشکلات زنان در جامعه به‌شدت متاثر می‌شوم. هرچند می‌دانم که از این نوع مشکلات در جوامع دیگر هم به چشم می‌خورد با شدت کمتر یا بیشتر… از این نظر چون دغدغه زنان را از دل‌ و جان دارم فکر می‌کنم به‌مثابه مثال معروف «هر آنچه از دل برآید، لاجرم بر دل نشیند» باشد.

در نوشتن داستان‌هایتان بیش از همه تحت تاثیر کدام نویسنده بوده‌اید؟

من خیلی از نویسنده‌های ایرانی و خارجی را دوست دارم و خودآگاه و ناخودآگاه تاثیر گرفته‌ام به‌خصوص بهرام صادقی و چخوف؛ ولی تقلید به‌هیچ‌وجه. همیشه سعی کرده‌ام خودم باشم و شاید همین تک‌روی‌ها، گاهی مرا از فرم و تکنیک دور و در فضای قصه غرق کرده باشد.

شخصیت زن در داستان فارسی معمولا طبق یک سری کلیشه‌ها طراحی می‌شود. شما در داستان‌هایتان قصد داشتید این کلیشه‌ها را بشکنید و از زاویه‌ای جدید به شخصیت زن بپردازید؟

من سعی کرده‌ام مثل هیچ‌کس نباشم و خود خودم باشم و اگر شما هم این برداشت را کرده‌اید بسیار خوشحالم. نظر خودم این است که داستان‌هایم همه به قولی زنانه هستند و خودم زنانه نویسم و این را کاملا طبیعی و بدیهی می‌دانم؛ چراکه یک زن هستم و اگر قرار باشد بنویسم زنانه می‌نویسم و لا غیر … هرچند در وجود همه آدم‌ها جنبه‌هایی از زنانه و مردانه هست؛ ولی بیشتر یک زن هستم و دغدغه‌هایم از جنس زنانه.

این روزها بحث از روابط و به عبارتی «مافیای ادبی» در محافل شایع شده است. شما به چنین پدیده‌ای اعتقاد دارید؟

البته در دنیای ادبیات هم مثل دنیاهای دیگر مافیا وجود دارد و متاسفانه هرچه بیشتر در این جهان پیش می‌رویم، بیشتر می‌فهمیم؛ اما من سعی کرده‌ام مسیر خودم را در پیش بگیرم و از این نوع روابط پرهیز کنم. اولویت من نوشتن قصه است و امیدوارم که داستان‌هایم راه خودشان را باز کنند. من طوری به خواندن و نوشتن عادت کرده‌ام که سایه‌اش را روی سایر چیزها و دنیای اطرافم حس می‌کنم و حتی گاهی حس می‌کنم که چاره‌ای جز این راه ندارم. به‌نوعی مجبورم این راه را انتخاب کنم.

به‌عنوان یک نویسنده چقدر به مخاطب توجه دارید؟

خیلی به مخاطب فکر می‌کنم و دل‌خوش به این هستم که چون صادقانه و خالصانه و از دل می‌نویسم امیدوارم به مقصود خود رسیده باشم.

و سخن آخر

آرزوی بهترین‌ها برای شما دارم و متشکرم.

انتشار در بامداد جنوب ۲۱ اسفند ۹۷

نوشته‌های مشابه

  • راهنمای خانگی ویرایش متن

    ویراستاری شبیه دروازه‌بانی فوتبال است، اشتباهات دروازه‌بان به یاد می‌ماند و معمولا نتیجه بر اساس اشتباهات او رقم می‌خورد. ویرایش هم مشابه همین امر است، کافی است از کتابی چند غلط تایپی یا نگارشی زیردست ویراستار در برود، آن‌وقت تمام‌ کارش زیر سوال خواهد رفت. علتش واضح است؛ چون مخاطب متن اولیه و کیفیت اولیه را ندیده است تا تلاش ویراستار را دریابد؛ اما متن حاضر طبق قاعده ویرایش شده، باید بدون غلط باشد و این انتظاری است که از متن ویرایش شده می‌رود. اگرچه در دهه اخیر کارگاه‌های آموزش ویراستاری تا حدودی باب و کتاب‌های مختلفی درباره این موضوع منتشر شده است؛ اما همچنان مقوله ویرایش و نقش ویراستار در تهیه نسخه نهایی متن مبهم است. مرزی که سلیقه، دانش، وقت و هزینه می‌تواند آن را به سادگی جابه‌جا کند.

  • شعری از فروغ که روایت زندگی خیلی‌هاست!

    اگر قرار بود تنها یک شعر، روایت این روزهای زندگی‌ من باشد. بی‌راه نیست اگر این شعر فروغ را انتخاب کنم. بارها و بارها این شعر را خوانده‌ام. و باخودم زمزمه کرده‌ام که کسی نمی‌خواهد باور کند که باغچه دارد می‌میرد! برای من مادر سجاده‌ای است گسترده در آستان وحشت دوزخ و پدر کار خود کرده‌ای قانع به حقوق تقاعد( مستمری بازنشستگی) و برادری که  به باغچه می‌گوید قبرستان و به اغتشاش علف‌ها می‌خندد!

  • انتشار «بوف کور» به ۳۲ زبان در هفتاد کشور

    انتشارات «اینتلکت» (Intelect) به‌تازگی ترجمه گرجی کتاب «بوف کور» صادق هدایت را در تفلیس منتشر کرده است. این کتاب را دکتر مزیا بورجانادزه ( Mzia Burjanadze) به همراه نقد و تعلیقات در ۱۹۵ صفحه ترجمه و تالیف کرده است که در آن از جهانگیر هدایت نیز تشکر شده است. به همین بهانه گفت‌وگوی مختصری داشته‌ایم با «جهانگیر هدایت» نویسنده ایرانی و مدیر «بنیاد صادق هدایت» که به گردآوری و نشر آثار صادق هدایت می‌پردازد.

  • تهران تا تورنتو؛ مروری بر جوایز ادبی این‌ روزها

    هرساله جوایز ادبی متعددی تحت عناوین جشنواره، مسابقه و … برگزار می‌شود. این فعالیت‌ها در صورت برگزاری صحیح و داوری منصفانه می‎‌توانند در معرفی چهره‌های مستعد و جدید ادبی کمک قابل‌توجهی داشته باشند؛ هرچند ترکیب تکراری و یک‌نواخت داوران، شرکت برخی عوامل نشر در ترکیب داوری در سال‌های اخیر تردیدی بر استحکام و اثرگذاری این جوایز وارد کرده است؛ بااین‌حال در این گزارش مروری داشته‌ایم بر آخرین جوایز ادبی در حال برگزاری که همچنان مهلت ارسال اثر به آن‌ها باقی مانده است. لازم به ذکر است که جوایز ادبی همچون بوشهر، آب، خاتم و… نیز در مراحل پایانی خود به سرمی‌برند که در این گزارش به آن‌ها پرداخته نشده است.

  • دوست داشته شدن!

    سال ۸۴ در خوابگاه دانشجویی، شبی که امتحانی داشتم و حس و حال خواندنش را نداشتم ناگهان چشمم به کتاب مکتوب از پائولو کوئیلو افتاد. کتاب یکی از هم اتاقی‌هایم بود. هر چه بود بهتر از خواندن کتابی بود که فردایش امتحانش را داشتم و حالش را نداشتم. برای همین مشغول خواندش شدم. کتاب مجموعه‌‌ای بود از داستانک‌های استعاری… کوتاه و سرگرم کننده… و شاید به زعم خود کوئیلو آموزنده. به هر حال آن شب گذشت. تا اینکه همین دو روز پیش چشمم به کتاب مکتوب افتاد. مطلبی نوشته بود درباره دوست داشته شدن! در خاطرم نبود که این مطلب را قبلاً خوانده‌ام. مطلبی هم داشتم که خودم درباره دوست داشته شدن نوشته بودم. بحث مقایسه نیست. بحث موازی هم نیست. فقط برای اینکه برایم جالب بود هر دو را اینجا نشر می‌دهم.

  • معنای زندگی!

    چالز بوکفسکی در  کتاب عامه پسند می‌گوید:« من با استعداد بودم. یعنی هستم. بعضی وقت‌ها به دست‌هایم نگاه می‌کنم و فکر می‌کنم که می‌توانستم پیانیست بزرگی بشوم یا یک چیز دیگر؛ ولی دست‌هایم چکار کرده‌اند؟ یک جایم را خارانده‌اند، چک نوشته‌اند، بند کفش بسته‌اند، سیفون کشیده‌اند و غیره. دست‌هایم را حرام کرده‌ام . همین‌طور ذهنم…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *